En wat doe jij tegenwoordig? Nog steeds in de …?’
‘Niet helemaal, ik werk tegenwoordig daar en daar.’
‘Bevalt het je?’
Etc.
Zo begonnen vroeger vaak gesprekjes met mensen die ik een tijd niet gezien had. Met het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd veranderde dat. De eerste jaren nog niet zo want – behalve dat ik maandelijks pensioenuitkeringen op mijn bankrekening kreeg – mijn dagelijkse werkzaamheden bleven grotendeels dezelfde d.w.z. snoeien, maaien, harken, schilderen, boodschappen doen en de hond uitlaten, op de laatste twee na ook wel te omschrijven als onderhoudswerkzaamheden. Na de verkoop van ons veel te grote pand en onze veel te grote tuin alweer bijna vier jaar geleden, ligt dat allemaal heel anders. Maar inmiddels is ook de vraag veranderd. Een gepensioneerde vraag je niet wat hij doet, maar wat hij zoal doet. De vooronderstelling is dat je niet langer serieuze arbeid verricht, maar dat je je tijd vult met allerlei bezigheden, variërend van vrijwilligerswerk tot theaterbezoek. Als mij gevraagd wordt wat ik zoal doe, voel ik mij altijd een beetje gegeneerd. Ik moet mij rechtvaardigen. Nietsdoen kan niet, me uitleven in hobby’s (het woord alleen al!) is te armetierig, kortom ik moet een serieus antwoord hebben, zo een waarop de vraagsteller kan reageren met een : ‘Goh, interessant!’ of ‘Altijd al gedacht dat je daarin verder zou gaan.’ Maar niets van dit al. Ik mompel wat over het feit dat ik mijn tijd over drie woonplaatsen verdeel en dat me dat weinig mogelijkheden geeft tot enige activiteit met lange adem. Ik ben jaloers op kunstschilders, schrijvers, musici, kortom op mensen die, als hun lichamelijke capaciteiten het niet begeven, tot het eind door kunnen gaan met waar ze van begeesterd zijn. Ook een filosoof kan, zolang hij of zij niet dement wordt, doorgaan met filosoferen. Als je de Franse filosoof Finkielkraut weer eens een enormiteit hoort beweren, kun je dat spijtig vinden, maar hij is er met zijn zeventig jaar vast blij mee dat er nog steeds mensen naar hem luisteren.
Intussen vind ik helemaal niet dat ik niets doe. Ik heb het dan niet over bioscoop- en museumbezoek. Te zien aan de medebezoekers is dat een van de voornaamste bezigheden van gepensioneerden. Ik heb het ook niet over golfen en bridgen want dat doe ik niet. Maar ik ben wel nog steeds bezig mijn nieuwe woonplaats te leren kennen. Goed, ik woon al twee-en-een-half jaar in Zutphen, maar daarvan heb ik misschien net iets meer dan een jaar er feitelijk doorgebracht. Dat leren kennen geldt ook de omgeving, dus er wordt heel wat afgefietst en gewandeld. Dan heb ik van boodschappen doen een sport gemaakt: door listig inkoopbeleid en dito voorraadbeheer probeer ik zo veel mogelijk kortingen te scoren. Voorts digitaliseer ik: ik heb duizenden negatieven en dia’s die ik stukje bij beetje in scan. Ik denk daar de mensheid enorme diensten mee te doen. Volgens mijn levensgezellin valt dat nogal mee. Zo kan ik nog wel even doorgaan en vraag me dan af waar ik in godsnaam de tijd vandaan haal om een boek te lezen, een plaatje te draaien of het nieuws te volgen. Dat laatste kost me alleen al een paar uur per dag. Ik vind namelijk dat ik het nieuws in zowel Nederland, Frankrijk als Brazilië moet bijhouden.
Vervolgens ben ik algauw drie maanden of meer per jaar in ons piepkleine huisje tussen de wijngaarden en de garrigue in Zuid-Frankrijk. En daar zo kan ik u verzekeren, vindt een explosie aan activiteiten plaats. Ik zaag, ik timmer, ik stort beton, ik schilder, ik metsel, ik sleep met stenen. Bezoekers worden al moe van alleen het kijken ernaar.
En dan nog een paar maanden per jaar in Brazilië. Lig ik daar de godgeslagen dag op het strand van Copacabana? Nou nee. Maar ik stop ermee. Ik hoef me niet te rechtvaardigen. Ik mag toch wel gewoon niets doen?

Plaats: Oostelijke Handelskade, Amsterdam, voor de ingang van het Lloyd Hotel
Tijd: 16 februari 2020, rond het middaguur
Weer: regen en windkracht 7
Handeling: wandeling langs het nieuwe bouwen in Amsterdam

Ik kijk ongelovig naar de loods Brazilië voor mij. Het kan toch niet zo zijn dat vijfenvijftig jaar later die loods er nog steeds staat, terwijl er behalve het Lloyd Hotel nauwelijks iets herkenbaar is. Ik zie mij met bus P vanaf het Centraal station langs de Piet Heinkade naar deze plek rijden. Ik moet ergens in het midden van de loods zijn. Nadat ik uitgestapt ben loop ik eerst langs een loodsingang met stapels huiden. Het stinkt er verschrikkelijk. Ik moet iets verderop zijn in een deel vol met zakken koffiebonen. Om een mij onbekende reden moeten die van de ene kant van de loods naar de andere gebracht worden. Behalve wij – werkstudenten en nog een of twee ongeregelde jongeren – werken er een stel rauwe types die we alleen maar horen vloeken en schelden en die niet vies zijn van af en toe een robbertje vechten. Niet met ons, want wij zijn geen partij voor ze.
Voor het verslepen van de zakken krijgen wij kromme drietandige grijpertjes met een houten handvat. Je moet er wel mee om kunnen gaan, want voor je het weet heb je een zak opengetrokken en stromen de bonen door de loods. De ruwe bonken hebben daar geen last van. Met een grote zwaai gooien ze een zak op hun schouder, waar wij onhandig lopen te trekken en geen grip op het onhandelbare ding kunnen krijgen. Op een dag krijgen wij van de ploegbaas de opdracht vaatjes met een chemische substantie van de ene container in een andere te laden. Beide containers staan voor de loods op de kade. In de container die leeggehaald moet worden stinkt het verschrikkelijk. Er ligt een vloeistof met een onbestemde kleur op de bodem. Blijkbaar zijn er wat vaatjes gaan lekken. We krijgen ieder een paar handschoenen. Dat is geen overbodigheid: aan alle vaatjes kleeft een stinkende vloeistof. We hebben ongeveer tien minuten nodig om met z’n allen te constateren dat dit geen gewoon werk is, waarschijnlijk zelfs gevaarlijk en dat we daarvoor op zijn minst gevarengeld moeten krijgen. Dat het een aanslag op onze gezondheid zou kunnen betekenen deert ons niet erg. Tenslotte hebben we nog zoveel toekomst dat een paar jaar minder niet veel uitmaakt. We besluiten met zijn vieren naar onze werkgever – de Samenwerkende Haven Bedrijven (SHB)– te gaan om onze zaak voor te leggen. We lopen de kade af en via de verbindingsdam naar het gebouwtje van de SHB tussen de Sumatra- en de Javakade. Het onderhoud met de personeelsfunctionaris duurt bijzonder kort. Als wij die vaatjes niet willen opruimen, wordt dit beschouwd als werkweigering en kunnen we onze biezen pakken. Wij blijven bij ons standpunt dat wij niet betaald worden voor gevaarlijk werk. Resultaat: ontslag op staande voet.
Vijfenvijftig jaar later loop ik langs diezelfde kade waar toen die container met lekkende vaatjes stond en waar de loods nu winkels van de bekende ketens huisvest, steek ik over langs diezelfde verbindingsdam waar nu woonboten aangemeerd liggen en zie ik verderop een bekend gebouwtje. ‘Volgens mij ben ik daar ontslagen’, meld ik mijn wandelgenoten. We komen dichterbij en warempel er staat nog steeds SHB boven de ingang. Door alle omringende nieuwbouw valt mij nu op dat het gebouwtje best een interessante architectuur heeft. Gelukkig hebben de stadsvernieuwers dat ook gevonden, waardoor ik in een voor het overige onherkenbaar deel van Amsterdam toch nog mijn herkenningspunten heb.

‘Een huilend meisje op de fiets’, zo luidde een stukje dat ik een jaar of wat geleden schreef (https://tonsblog.home.blog/2016/12/19/een-huilend-meisje-op-de-fiets/ ). Ik zou het bijna letterlijk kunnen herschrijven met dit verschil dat ik deze keer het huilende meisje tegemoet kwam rijden. En dat ze geen capuchon op had. Zodat ik de wanhoop niet alleen kon horen – evenals de vorige keer schreeuwde ze haar verdriet uit tegen een onzichtbaar iemand in haar telefoon – maar ook kon zien. En wat ik vorige keer alleen maar kon vermoeden, kon ik deze keer zien: grote tranen die over de wangen van een beeldschoon gezichtje sijpelden. En ook deze keer kon ik niets doen tegen de onverlaat die dit onrechtvaardige leed had berokkend, kon ik geen troostende woorden spreken. Niets, helemaal niets kon ik doen. Ik lijk wel op die 19e eeuwse dichter die zijn grote liefde in een flits in een passerende trein zag. Onmachtig de wetten die het aardse leven regeren stop te zetten. Misschien moet ik een hulpnummer instellen voor huilende meisjes die op de fiets van hun leed getuigen. En dan zou ik na ieder telefoontje van een snikkend meisje een correctie-commando laten uitrukken dat de botte lummel voor eens en voor altijd duidelijk maakt dat hij in het vervolg met zijn smerige tengels af moet blijven van lieve meisjes die in ware liefde geloven. En als de boosdoener nou een boosdoenster is? Maakt niet uit, zelfde behandeling. Ik wil geen huilende meisjes op de fiets meer zien. Ze breken mijn hart. Zij doven bij mij het laatste restje vertrouwen in de mensheid. Dat is ook de reden dat ik met mezelf heb afgesproken dat ik minimaal 90 wordt zodat ik mijn kleindochter kan helpen door deze verschrikkelijke periode die wel puberteit wordt genoemd, heen te komen. Ik zal nu reeds haar ouders adviseren om haar al op jonge leeftijd te laten bekwamen in de een of andere vechtsport zodat ze de smeerlap die haar gevoelens niet serieus neemt met een welgemikte slag of stoot onschadelijk kan maken. Maar verder gaat het wel goed met me hoor. Bedankt voor het medeleven.

Gisteren heb ik een antisemiet en holocaust-ontkenner ontmoet. Ik had niet verwacht dat me dat ooit nog zou gebeuren. Naïef misschien. Bij berichten over toenemend antisemitisme zit ik altijd om me heen te kijken. Waar dan? Ik merk er niets van. De laatste keer is al gauw zo’n jaar of twintig geleden. Dat was in de gemeenteraad van Saint Didier sur Arroux. Een van de twaalf raadsleden was een gepensioneerd militair die mij over de mogelijke nieuwe uitbater van het dorpsrestaurant toe siste dat dat niet mocht gebeuren omdat hij gehoord had dat de kandidaat een jood was. Hij werd tijdens de verkiezingen een jaar later niet herkozen. De uitbater kwam er wel, maar bleek  overigens geen jood te zijn.
Inmiddels heb ik Saint Didier alweer ruim drie jaar geleden verlaten en is de ex-militair al jarenlang dood. Hier in Nederland hebben we natuurlijk ook extreem rechtse griezels, maar voor zover georganiseerd in politieke partijen propageren zij geen jodenhaat. Dus de ontmoeting trof mij geheel onvoorbereid. Ik ontmoette de persoon in kwestie op een nieuwjaarsborrel. Dat was niet de eerste keer dat wij elkaar zagen. We spreken elkaar de afgelopen drie jaar met een frequentie van zo’n een à twee keer per jaar.  Vanaf het moment – en dat was tamelijk snel – dat ik in de gaten kreeg dat hij er – vriendelijk gezegd – wat onorthodoxe opvattingen op na hield, waren de gesprekken met hem zoiets als lopen langs de afgrond: eigenlijk wil je weg maar tegelijkertijd word je naar de rand getrokken. Iedere keer liet ik me ertoe verleiden het gesprek een kant op te laten gaan waar allerlei alarmlichten begonnen te knipperen. Met anti-Amerikanisme kun je in deze tijden van Trump natuurlijk alle kanten op, dus daarbij had ik nog niet direct iets in de gaten. Hoewel: de stelligheid waarmee hij Amerikaans ingrijpen in de Arabische wereld veroordeelde ging me iets te ver. Uitspraken dat de bevolking met tirannen als Sadam Hussein en Khadaffi beter af was, zijn inmiddels bon ton, maar toen de Russische steun aan Syrië verdedigd werd met uitspraken als ‘Ik ben een grote fan van Poetin’, begon ik toch serieus tegen te sputteren. Gelukkig hadden we een tijdlang een ander gespreksonderwerp, te weten een operatie die wij allebei ondergaan hadden en over de nasleep waarvan we enige informatie konden uitwisselen.
Maar gisteren was het dus weer zover. We raakten weer aan de praat over de internationale politiek. Hoe we er precies terecht kwamen herinner ik me niet meer, maar op een gegeven moment viel de naam Israel. ‘Illegale staat’, mompelde hij. Ik dacht eerst nog dat hij het over de bezette gebieden had, maar nee, hij had het over de staat Israel op grondgebied dat de joden zich wederrechtelijk zouden hebben toegeëigend. Ik wierp tegen dat, als we zo begonnen zo’n beetje iedere staat illegaal is want altijd veroverd op anderen en dat bovendien de vestiging van de staat Israel gebaseerd was op een toezegging van de toenmalige koloniale mogendheid dat er in Palestina een nationaal tehuis voor het Joodse volk kon komen. Mij gesprekspartner paste vervolgens de tactiek van de vlucht naar voren toe. ‘Ik zal het maar eerlijk zeggen: ik heb gewoon de pest aan joden’ en bijna in een adem door ‘en trouwens die holocaust is er helemaal nooit geweest. Dat is nooit bewezen. Die gaskamers hebben nooit bestaan.’ Op zo’n moment kun je verschillende dingen doen, maar hoe langer ik er over nadenk, nooit het goede.
Mogelijkheid 1.: Een rationeel antwoord. Je kunt zo’n waanidee  met demografische gegevens weerleggen. Maar dat is gerekend buiten de troebele geesten van aanhangers van complottheorieën. De complotteerders zitten gewoon overal om de feiten te verdraaien.
Mogelijkheid 2.: Goh, dat is fantastisch nieuws! Dus al die ooms en tantes die ik dood waande, leven dus nog? Een leugen om bestwil want ik kom helemaal niet uit een joodse familie.
Mogelijkheid 3.: Persoonlijke betrokkenheid. En mijn vrienden dan die tot de tweede generatie overlevenden behoren? Je kunt het antwoord raden: Precies, overlevenden. Hun ouders zijn toch niet vermoord?
Mogelijkheid 4.: Verslagen van ooggetuigen. Van overlevenden. Ook hier zal het antwoord zijn: Precies, overlevenden. Al die verhalen zijn verzonnen.
Mogelijkheid 5.: Zwijgen en weglopen. Helpt ook niet, maar dan hoef je tenminste niet de morbide gedachtespinsels aan te horen van iemand die in zijn eigen ranzige logica verdwaald is.

‘Geachte geboortegolf.’ Zo werden wij, eerstejaarsstudenten Politicologie, in 1964 op ons eerste hoorcollege Moderne geschiedenis toegesproken door prof. dr. Frits de Jong Edz. Dus als ik geen babyboomer ben… Jammer dat dat laatste woord het goed-Nederlandse geboortegolf heeft verdrongen, maar dit terzijde. In ieder geval, of het nu over geboortegolf of over babyboom gaat, ben ik toch minstens ervaringsdeskundige en heb op die grond recht van spreken over dat onderwerp.
Philip Huff (geb. 1984) is duidelijk geen molecuultje van de geboortegolf en dat wil hij wel laten weten ook: ‘… de gemiddelde babyboomer zit er veel warmer bij dan de gemiddelde millennial, denkt daarbij voornamelijk aan zichzelf, en schuift de problemen op het gebied van zorg, onderwijs, vergrijzing en huisvesting die hij mede heeft veroorzaakt met een glimlach of nijdig door naar volgende generaties’ (nrc.nl, 29/11/19). Herken ik mij in dit beeld? Als ik wel eens een kop koffie in een grootstedelijk café drink en ik zie daar overduidelijke millennials uitgebreide lunches weghappen, denk ik ‘Goh, dat is toch wel heel anders dan toen ik in de jaren zestig misschien wel eens een gevulde koek naast mijn koffie in de universiteitskoffiekamer durfde te nemen.’ Later, toen ik een heus salaris verdiende, ging ik wel eens tussen de middag naar een koffiehuis in de Kerkstraat waar ik – o schandelijke luxe – een broodje warm vlees bestelde dat ik dan in de atmosfeer van formica tafeltjes en natte winterjassen met smaak oppeuzelde. Maar nu moet ik mij schamen dat de gemiddelde babyboomer er veel warmer bij zit dan die tobberige millennial die al lunchend alle door ons veroorzaakte problemen met zijn glaasje witte wijn of Belgisch speciaalbiertje moet doorspoelen. Ik geef toe dat ik van de millennial nu een even grote karikatuur maak als Huff van de boomers. Ik zie ook wel dat het niet lollig is om met een kolossale studieschuld als kapitaal de woningmarkt te betreden. Ik betrok in 1968 op 22-jarige leeftijd een alleraardigst woninkje in een prettige buurt vlakbij de veelbeschimpte grachtengordel voor zegge en schrijve fl 53,40 per maand. Laat dat nu ongeveer 115 € zijn, zelfs voor het drievoudige is dat woninkje niet meer te huur. Sterker nog, zulke woninkjes zijn er helemaal niet meer, want inmiddels verbouwd tot peperdure appartementen. Een studieschuld heb ik nooit opgebouwd. In de eerste plaats was studeren in die tijd spotgoedkoop en de kamerhuur varieerde omgerekend ruwweg tussen de 100 en de 200 Euro. Als je ouders dat niet konden of wilden betalen, kon je met een part-time baantje nog wel rondkomen. Mijn ouders betaalden mij tussen de vijf- en zeshonderd Euro en daar kon ik het aardig mee redden. Ik was wel jaloers op de beursstudenten want die kregen aanzienlijk meer. Na een paar jaar studie wilde ik geen geld meer van mijn ouders aannemen en ben toen een echte werkstudent geworden. Dat heeft mijn studieduur aanzienlijk verlengd. Uiteindelijk ben ik pas in 1978 afgestudeerd – ik had toen al jarenlang een goedbetaalde baan – samen met wat beschouwd wordt als de laatste rimpeling van de geboortegolf. Op dat moment was in mijn studierichting (sociologie) in Amsterdam de gezamenlijke afstudeerceremonie afgeschaft omdat de versafgestudeerden veelal per direct de uitkering ingingen, wat niet direct een reden voor feestvreugde was. Wat wel gebeurde was dat het hoofd van het Sociologisch Instituut mij bij het overhandigen van de bul bijna verlegen vroeg of ik misschien enig perspectief op een baan had. Toen ik hem vertelde dat ik a) al een baan had en dat ik die b) binnenkort ging verlaten omdat ik een leukere baan had gevonden, sprong hij bijna een gat in de lucht. Eindelijk weer een nieuwe drs die ook nog aan de slag kan. Om te zeggen dat het cliché dat wij babyboomers het maar gemakkelijk hadden omdat de banen voor ons immers voor het oprapen lagen, gewoon niet klopt.
Maar niettemin zitten we er nu warmpjes bij vergeleken bij de millennials. Vindt Huff. Maar hoezo? De boomers zijn pensioengerechtigd, maar geeft ze dat allemaal het echte Zwitserleven gevoel? De VUT, die werknemers in staat stelde op hun zestigste op hun lauweren te gaan rusten werd afgeschaft in 2005, het jaar dat de eerste boomers zich voor die regeling konden gaan aanmelden. Een jaar eerder al schafte het ABP de regeling af waarbij pensioengerechtigden 80% van het laatstverdiende inkomen kregen. En was het zo dat de hele generatie geboortegolf arbeidscontracten voor onbepaalde duur – de zogeheten vaste aanstelling – kreeg? Nee hoor. Het stierf van de mensen die arbeidscontracten voor bepaalde tijd aaneenregen met alle onzekerheid van dien. En waren de pensioenrechten overal prima geregeld? Ik heb in de jaren zeventig en tachtig bij verschillende instellingen in de zorg en welzijn sector gewerkt waar nog geen collectieve pensioenvoorziening was. Dus goed geregeld dat pensioen van mij? Maar wij boomers waren deels optimistisch gestemd. Onze ouders wisten altijd zo opwekkend te zeggen: ‘Kijk maar uit jij, jij hebt de crisis c.q. oorlog niet meegemaakt.’ Daar zat wat in. Wij wisten dat al die individuele verzekeringen die onze ouders voor ons hadden afgesloten uiteindelijk niet veel meer waard waren dan het papier waarop ze geschreven waren. Dus misschien gingen wij wat al te nonchalant met onze toekomst om: het kon toch alleen maar beter worden? En zo nodig zou de revolutie definitief een einde maken aan al dit soort triviale zaken. Dus om nu te zeggen dat wij onze schaapjes allemaal keurig op het droge hebben …
De enige reden die ik kan bedenken waarom de millennials zieliger zijn dan de boomers is de woningmarkt. Hoewel. Hoeveel zieliger is iemand die geen huis kan kopen omdat de bank je geen hypotheek geeft dan diegene die een torenhoge hypotheek met dito rente over een overgewaardeerd huis heeft moeten afsluiten?
Veel babyboomers hebben millennial kinderen (wij waren ook de generatie die het dogma kinderen krijg je voor je dertigste afschafte). Moeten wij ons verontschuldigen naar onze kinderen dat wij er zo op los hebben geleefd en niet aan hen hebben gedacht? Mij lijkt dat er maar één conclusie mogelijk is: het denken in generaties die ergens al of niet voor verantwoordelijk zijn, is onzinnig. Is de generatie van na de eerste Wereldoorlog verantwoordelijk voor de Tweede Wereldoorlog? Dat lijkt me een geschiedenisopvatting waarmee mijn prof. Frits de Jong het niet eens zou zijn geweest.