Ik werd een paar dagen geleden bezocht door een stukje van mijn verleden dat ik nog niet helemaal vergeten was, maar dat wel diep was weggezakt in mijn historisch bewustzijn. Mijn neef stuurde mij een berichtje waarin hij mij meldde dat hij mijn naam was tegengekomen in de Black Archives. Hij was daar op bezoek met een Zuid-Afrikaanse gast voor wie een aantal publicaties waren uitgestald over de geschiedenis van zwart in Nederland. Tot zover zou er bij mij nog geen lampje zijn gaan branden. Ik heb al eens in een eerdere column verteld over mijn onfortuinlijke visumaanvraag bij de Zuid-Afrikaanse ambassade, maar dat levert nog geen plek in de Black Archives op, zo leek mij. Nee, het ging om een artikel in De Groene zo’n veertig jaar geleden. Het artikel heette ‘Het Gliphoeve-trauma van de sociale huisbazen’, en wie zich de Bijlmer van midden jaren zeventig nog herinnert, weet dat de naam Gliphoeve gelijkstond met Surinamers en massale kraakacties. Voor de woningbouwverenigingen in Amsterdam was daardoor de concentratie van etnische minderheden in één buurt een zodanig trauma geworden dat ze limieten voor die minderheden zijn gaan stellen zodat bepaalde buurten feitelijk gesloten waren voor verdere instroom van bijvoorbeeld Turken en Marokkanen.
Ik werkte in die tijd bij de Stichting Welzijn Buitenlandse Werknemers in Amsterdam, een van de ik meen tien van zulke regionale stichtingen. Met mijn collega’s voor onderwijs en huisvesting vormden wij een soort bende van drie binnen die stichting. De rest had het druk ofwel met geld uitdelen voor folkloristische en anderszins gezellige activiteiten (wij subsidieerden per nationaliteit georganiseerde sociëteiten), of met het zich inleven in andere culturen. Vooral de collega’s met een sociale academie opleiding waren daar erg sterk in. Wij daarentegen vonden dat er gewerkt moest worden aan betere kansen voor met name de Marokkaanse en Turkse medemens in vooral onderwijs (dus vooral géén onderwijs in eigen taal en cultuur), en op de arbeids- en woningmarkt. Doordat de Nederlandse regering absoluut geen beleid had ten aanzien van de minderheden, werd dat nog een heel conflict waar bij de ‘eigen culturele identiteit’ het won van onze structurele aanpak.
In het kader van die structurele verbetering van de positie van de gastarbeider (zoals hij toen nog werd genoemd) schreef ik destijds een verhaal in De Groene. Mijn huisvestingscollega was een goede bekende van Geert Mak, toen nog Groene-redacteur, en Geert vond het prima om zo’n verhaal in De Groene te plaatsen. In die tijd schreef ik mijn artikelen nog geheel met de hand voordat ik ze op de schrijfmachine met carbondoorslag uittikte. Met dit handgeschreven verhaal was ik daags voor de deadline bij mijn huisvestingscollega langs geweest om er eventuele feitelijke onjuistheden uit te zuiveren. Daarna reden geliefde J. en ik in onze rode R4 naar de Nieuwezijds om daar bij de Marokkaan te gaan eten. Tas (met artikel) en jas van J. lieten we gewoon op de achterbank liggen. Die lagen er dus niet meer toen wij uit het restaurant kwamen. De Marokkaanse eigenaar van het restaurant te hulp geroepen. Die had wel een idee. Hij liep regelrecht naar een steeg aan de andere kant van de Nieuwezijds, deed daar een grote afvalcontainer open, en ja hoor daar lag de jas van J., maar geen tas. Hij klom nog op de container om op het lage dak daarachter te kijken, want hij wist dat daar ook regelmatig onbruikbare buit opgeflikkerd werd, maar helaas. ‘Dan ligt hij nu waarschijnlijk in de gracht’, verzuchtte hij. Hij kende zo ongeveer de route van de booswichten. Nog aangifte gedaan op bureau Warmoesstraat waar de dienstdoende agent, toen hij hoorde van de inhoud, mij meewarig aankeek. Zoiets van ‘moet je maar iets nuttigers met je leven doen’.
De deadline was de volgende ochtend om 12 uur. Ik begrijp niet hoe ik heb kunnen slapen die nacht. De volgende ochtend heb ik mij op mijn kamer in de stichting opgesloten en het verhaal uit het blote hoofd gereproduceerd. Ik denk dat er geen drie woorden anders in stonden dan in de oorspronkelijke versie. Waar het brein toe in staat is.
Na het verschijnen van het artikel was mijn naam op het gebied van huisvesting en minderheden gevestigd, dus toen ik een tijdje later met de twee collega’s ontslagen werd wegens dissidente ideeën (met volledige instemming van de vakbond), kon ik bij het Nederlands Centrum Buitenlanders terecht om een rapport te schrijven over discriminatie op de woningmarkt. Dat kreeg binnen beperkte kring enige bekendheid, waardoor ik op het bureau van Marjanne Sint terechtkwam (later PvdA-voorzitster, maar toen nog hoofdredacteur van Intermediair), die mij voorstelde om met haar samen een themanummer van Intermediair te maken over minderheden en ongelijkheid. Dat is ook nog als boekje (Tussen wal en schip) uitgegeven. Mijn naam kon niet meer stuk. Vervolgens verdween ik voor drie jaar naar Tanzania, maar al voor mijn terugkeer had ik een mooi contract op zak van het SCP waar ik een uitgebreide studie mocht doen naar de positie van minderheden op de woningmarkt. Om de een of andere voor mij onduidelijke reden is dat rapport nooit verschenen, hoewel ik niet uitsluit dat er stukken van in het Sociaal en cultureel rapport hebben gestaan. Dat heb ik nooit meer gecheckt. Mijn interesse lag inmiddels voorgoed bij de Derde Wereld.

Afgelopen week bezochten wij het Kasteel Ruurlo waarin de Carel Willink-collectie van Hans Melchers gehuisvest is. Ik wist niets van Hans Melchers, maar genoeg van Carel Willink om niet naar dat bezoek uit te kijken. Alleen, we waren in Almelo, moesten terug naar Zutphen, het was een mooie dag, dus waarom zouden we onderweg niet van onze net verworven museumjaarkaart profiteren om het kasteel te bezoeken. Daar heb ik nu erg spijt van. Niet vanwege het kasteel. Dat is mooi gerestaureerd en de kasteeltuin ligt er prachtig bij. Ook niet vanwege de werken van Carel Willink. Die waren wat ik ervan verwachtte. Ik word er niet warm of koud van. Maar dat verwacht ook niemand van me, dus tot zover niets aan de hand. Dat ik mij ten slotte van de sulfureuze reputatie van Melchers niets herinnerde, is me te vergeven. Maar desondanks had ik me beter kunnen voorbereiden. Toen onlangs in een gesprek de Achterhoekse mecenas ter sprake kwam, vertelde iemand dat hij zijn geld in de chemie had verdiend. ‘Aha, gifgas’ grapte ik misplaatst. Toen ik na het bezoek aan het Willink-museum toch nog maar even nazocht hoe het nu zit met die Melchers, zag ik dat de man inderdaad fortuin heeft gemaakt met zijn Melchemie, maar zag tot mijn ontzetting ook dat het bedrijf veroordeeld is wegens levering van verboden chemicaliën – gifgascomponenten dus – aan het Irak van Sadam Hoesein. Het bedrijf heeft daar destijds een geldboete voor gekregen waarvoor je nauwelijks een Willink kunt laten inlijsten. Binnenkort zal er weer een proces zijn waarin nabestaanden van de duizenden gedode of levenslang invalide Koerden hun recht proberen te krijgen tegenover de leveranciers van grondstoffen voor chemische wapens. Melchers heeft altijd gezegd niets afgeweten te hebben van de omstreden levering die bovendien nog een vergissing zou zijn geweest. Ook in het onwaarschijnlijke geval dat Melchers inderdaad zijn handen in onschuld kan wassen, had hij er beter aan gedaan de slachtoffers van de gifgasaanval te ondersteunen dan zijn geld te steken in het aankopen van kastelen en kunst. Wat mij betreft zijn het museum MORE in Gorssel en het Kasteel Ruurlo besmette plekken. Ik zal daar niet meer komen.

Ik zal een jaar of elf geweest zijn toen mijn vader op Sinterklaas een boek cadeau kreeg dat De zeilsport heette. Het was een kloek werk in linnen band, geschreven door H.C.A. van Kampen. In de jaren daarna was dit mijn lijfwerk, de bron van alle wijsheid voor alles wat met varen te maken had. En varen deed ik graag, maar, bij gebrek aan een boot van mezelf of van mijn ouders, veel te weinig. En om dat tekort enigszins te compenseren had ik De zeilsport aangevuld met oude jaargangen van de Waterkampioen. Vele jaren later, misschien bij een van de vele opruimwoedes van mijn moeder of bij haar verhuizing naar een geriatrische instelling, bleek het boek onvindbaar. Dat wil zeggen dat ik ervan overtuigd was dat mijn broer het wel zou hebben en mijn broer dacht dat ik me erover ontfermd had. Toen wij erachter kwamen dat geen van tweeën het begeerde werk in zijn bezit had, ben ik, wanneer ik in Nederland was, bij De Slegtes in de tweedehands afdelingen gaan zoeken. En warempel, ik heb het een jaar of zes geleden gevonden. Het was wel niet dezelfde editie en het was ook niet meer meneer Van Kampen die ervoor verantwoordelijk was, maar deze “achtste en geheel herziene druk” van ir. J. Loeff was zeker zo mooi en compleet en veel van de oude bouwtekeningen bleken nog dezelfde. Getuige de stempel op het voorblad had het boek toebehoord aan een huisarts in Uden, een beroep dat toen en nu hoog op de prestigeladder staat en wat dus aanvullend bewijs is voor de stelling dat zeilers kakkers zijn. Wat niet wegneemt dat ik zelden zo blij ben geweest met de aanschaf van een boek. Het kreeg een ereplaats op het tafeltje naast mijn favoriete leesstoel.

En toen, op een dag, was het boek verdwenen (hetzelfde gebeurde in die tijd met een boek van Renate Dorrestein, maar dat heeft me minder aangegrepen). Ik heb werkelijk alle (dacht ik) mogelijke en onmogelijke plekken afgezocht, maar niks. Ik heb ook nog de befaamde Wet van Nijzink toegepast (voortkomend uit het zoeken naar ontbrekende lego-stukjes): “Wilt gij iets vinden, zoekt dan naar iets anders”. Maar niets hielp. Ir. Loeff was met de Noorderzon verdwenen. Nou had in die periode wel mijn broer een paar weken in ons huis vertoefd om samen met zijn vrouw voor onze hond en katten te zorgen. Dat was natuurlijk de oplossing: hij had het geleend en was dat vergeten te zeggen! Het antwoord was: “Heb jij De zeilsport? Als ik dat geweten had …”. Er was nog een mogelijkheid. Ook een schoonzus met een vriendin hadden toen een paar weken voor de beesten gezorgd. De schoonzus heeft niets met zeilen, dus die viel af, maar die vriendin? Had die niet verteld dat haar overleden man een verwoed zeiler was en dat zij ook graag meeging? Dat was het, zij moest de schuldige zijn. Wij wisten dat natuurlijk niet, maar zij was vast een kleptomane. Dat komt in de beste families voor. Maar wat nu? Moest ik nu mijn schoonzus bellen en vragen of zij haar vriendin zou willen vragen of zij per ongeluk mijn meest kostbare boek in haar tas had gedaan? Nee, dat doe je niet en trouwens die vriendin zou dat toch nooit toegeven. Ik moest me maar gaan verzoenen met het tweede verlies van het geliefde boek.

Twee jaar later gingen we verhuizen. Het voorlopig koopcontract was getekend en wij gingen inpakken. Dat was een langdurige geschiedenis want we moesten van 500 m² naar vermoedelijk iets van 120 m². Dus veel uitzoeken: wat kan weggegooid, wat naar de kringloop (de Emmaüs in ons geval), wat willen onze kopers overnemen, wat krijgen ze van ons en ten slotte, wat nemen we mee? Een ding was zeker: we hoefden geen tuingereedschap mee te nemen, want na vijfentwintig jaar ploeteren om de mooiste tuin van de hele Bourgogne te maken en die mooi te houden, wilden we zeker geen tuin meer. En mens kan zich lelijk vergissen want nu wonen we in een vrijstaande woning met een forse lap tuin eromheen. Het laatste vertrek waar opgeruimd, geselecteerd en ingepakt moest worden, was onze werkkamer. Daarin stonden onder meer twee grote antieke kasten. Bovenop een van die kasten stond het financiële archief en op de andere eigenlijk niets waar ik niet vanaf de vloer staande bij zou kunnen: een oude trombone (naar de Emmaüs), een bos kunstbloemen (weggegooid) en een groot zelfgemaakt vogelmasker van papier mâché (foto van gemaakt en toen toch maar op de brandstapel). Er was eigenlijk geen reden om een stoel te pakken om te kijken of er nog iets anders bovenop lag. Toch maar gedaan. Er lag nog wel iets: De zeilsport van ir. Loeff. Na een moment van ongeloof barstte ik los in een vreugdegehuil dat een kilometer in de omtrek te horen moet zijn geweest. Toen J. kwam informeren wat er aan de hand was en ik haar op de bovenkant van de kast wijzend het boek liet zien, zei ze simpelweg: “O ja, nu herinner ik het me weer. Ik heb het daar neergelegd omdat ik bang was dat je het anders kwijt zou raken.” Die logica heb ik nooit begrepen, maar het belangrijkste was dat ik het boek der boeken terughad.

Het duurde vervolgens een jaar totdat de dozen in ons nieuwe huis arriveerden. En nog eens een half jaar voordat we de meeste uitgepakt hadden. Toen dat eenmaal zover was, bleken twee dingen de eindstreep niet gehaald te hebben: een schilderij waaraan we zeer gehecht waren en doos 86. En wat zat er in doos 86 (ik had de inhoud van de dozen keurig genoteerd)? Zeilsport e.a. boeken, voetje monitor, spellen. Dat van die spellen was natuurlijk jammer maar geen ramp, een voetje voor mijn computerbeeldscherm heb ik zelf in elkaar geknutseld. Maar nu was ik voor de derde keer in mijn leven De zeilsport kwijt. Ik ben allergisch voor complottheorieën, maar ik begon nu toch serieus aan een samenzwering te denken. Het wie of wat en waarom waren me onduidelijk, maar dit kon geen toeval meer zijn.

Inmiddels zijn we weer bijna een half jaar verder en net terug van een maand verblijf bij onze zoon, schoondochter en inmiddels ook nog een kleinkind in Rio de Janeiro. Ik constateerde daar een schrijnend gebrek aan bordspellen zowel in het algemeen als in huis. Ik wist dat we er daar nog wel een paar van in een nog ongeopende verhuisdoos hadden zitten. En aangezien we over een paar maanden weer terug naar Rio gaan, ben ik na thuiskomst snel op zoek gegaan. In mijn schrijfblokje met verhuisdozen 1 tot en met 127 vond ik onder de ongeopende dozen nummer 89 met de aanduiding spellen. En inderdaad daar zaten spellen in. Bovenin een pokerspel en een mahjong spel, maar dat was niet wat ik zocht. Ik groef dieper en vond Le capital au XXI^e siècle van Thomas Piketty. Hé, lag dat boek niet onder mijn Zeilsport? En daar is ook mijn monitorvoetje, maar dan moet … En ja hoor, daar was, nog mooier dan ik me herinner, De zeilsport in onberispelijk blauwlinnen band. Hoe vaak kun je blij zijn met het vinden van één boek?

N.B.: Doos 86 heeft nooit bestaan, een echte zogeheten fantoomdoos.

Terug in Nederland zit ik op de fiets in de regen op weg naar het lokale winkelcentrum. Een plek waar je stevig in je schoenen moet staan om niet acuut depressief te raken. Vlak voor mij komt uit een zijstraat in straf tempo een meisje rijden. Capuchon, witte fietstassen, rode tas op de bagagedrager. Veel meer zie ik niet van haar. Even denk ik dat ze hard lacht tegen een onzichtbare gesprekspartner die zich in haar telefoon schuilhoudt, maar nee, ze huilt, met lange uithalen. ‘Ik hou zo van hem!’, vang ik op. Ik wil haar inhalen, zeggen ‘hij is jouw liefde niet waard’ en ‘wees gerust, hij komt echt, die hemelbestormende, allesverzengende liefde’ en ‘jij kunt van iemand houden, dus dat komt wel goed.’ Maar ze rijdt te snel voor mij. Al huilend rijdt zij rechtdoor waar ik afsla voor mijn boodschappen in het treurige winkelcentrum.